Latem wysoka temperatura może obciążać organizm nawet podczas zwykłych obowiązków zawodowych. Ryzyko rośnie, gdy do upału dochodzi wysiłek fizyczny, nasłonecznienie lub słaby przepływ powietrza. W takich warunkach stres cieplny staje się zagrożeniem, które trzeba uwzględnić w zasadach BHP. Znaczenie ma nie tylko temperatura otoczenia, lecz także sposób wykonywania pracy i możliwość ograniczenia narażenia. Dobrze zorganizowana praca pozwala wcześniej zauważyć zagrożenie i zmniejszyć prawdopodobieństwo poważnych dolegliwości. Nie warto czekać, aż pracownik straci siły lub nie będzie w stanie sam zgłosić, że źle się czuje.
Objawy stresu cieplnego
Wczesne objawy stresu cieplnego łatwo pomylić ze zwykłym zmęczeniem po pracy w upale. Możesz odczuwać ból głowy, osłabienie, zawroty głowy lub trudności z koncentracją. Często pojawiają się też silne pragnienie, obfite pocenie się, skurcze mięśni i nudności. Nie lekceważ dolegliwości tylko dlatego, że początkowo są łagodne. Jeśli podczas wykonywania zadania coraz trudniej Ci utrzymać uwagę lub równowagę, przerwij pracę i zgłoś złe samopoczucie. Takie sygnały mogą oznaczać, że organizm nie radzi sobie z obciążeniem cieplnym.
Poważniejszym sygnałem jest narastające osłabienie, wymioty, chwiejny chód lub wyraźna dezorientacja. Szczególny niepokój powinny wzbudzić zaburzenia świadomości, omdlenie albo drgawki. Osoba przegrzana może mówić nieskładnie lub nie rozumieć prostych poleceń. To nie jest zwykłe zmęczenie, nawet jeśli wcześniej skarżyła się tylko na ból głowy. Nie oceniaj zagrożenia wyłącznie po tym, czy skóra jest sucha: przy ciężkim przegrzaniu pocenie się może nadal występować. Zaburzenia świadomości i utrata przytomności wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.
Organizacja pracy i rotacja
W upalne dni zaplanuj najcięższe zadania na chłodniejszą część zmiany, jeśli pozwala na to organizacja pracy. Prace, które nie są pilne, możesz przesunąć na mniej gorący dzień. Ogranicz też jednoczesne wykonywanie czynności wymagających dużego wysiłku w nasłonecznionych miejscach. Kierownik powinien dostosować tempo i zakres zadań do warunków, zamiast wymagać utrzymania zwykłej wydajności. Zmiana harmonogramu musi respektować zasady czasu pracy. Nie zakładaj, że samo wcześniejsze rozpoczęcie zmiany rozwiąże problem, jeśli stanowisko nadal silnie się nagrzewa. Zasady, których trzeba przy tym przestrzegać, opisujemy w tekście o normach czasu pracy i przerwach.
Rotacja pozwala ograniczyć czas, który jedna osoba spędza przy szczególnie gorącym lub obciążającym fizycznie zadaniu. Możesz na przykład zamieniać pracę na nasłonecznionym stanowisku z lżejszymi czynnościami w mniej nagrzanym miejscu. Taka zamiana ma sens tylko wtedy, gdy rzeczywiście zmniejsza obciążenie cieplne. Przenoszenie pracowników między równie gorącymi stanowiskami nie daje podobnego efektu. Ustal kolejność zmian z wyprzedzeniem i zapewnij zastępstwo. Każdą czynność powierzaj osobie, która może ją bezpiecznie wykonywać. Długość pracy na danym stanowisku dobieraj do warunków i charakteru zadania, a nie według jednej sztywnej reguły.
- Wyznacz osobę odpowiedzialną za bieżące zmiany przydziału zadań
- Uwzględnij przy rotacji miejsca wymagające odzieży ochronnej
- Zadbaj o przekazanie informacji o stanie pracy przed zamianą stanowisk
- Unikaj kierowania jednej osoby kolejno do kilku najcięższych zadań
- Sprawdź, czy zastępca ma wymagane uprawnienia do obsługi urządzeń
Nawadnianie i odzież
Pracodawca musi zapewnić pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje. Gdy temperatura na stanowisku w pomieszczeniu przekracza 28°C, a przy pracy na otwartej przestrzeni 25°C, ma obowiązek bezpłatnie wydawać napoje profilaktyczne. Muszą być stale dostępne, w ilości odpowiadającej potrzebom pracowników. Nie można ich zastąpić ekwiwalentem pieniężnym. W upale pij regularnie, zanim poczujesz silne pragnienie. Przy intensywnym poceniu sama woda może nie wystarczyć do uzupełnienia utraconych składników mineralnych. Dobór napojów warto wtedy dostosować do wysiłku i warunków pracy. Nie zastępuj wody napojami energetycznymi ani bardzo słodkimi. Mogą utrudniać rozsądne kontrolowanie tego, ile faktycznie pijesz.
Lekka, przewiewna odzież pomaga odprowadzać ciepło, ale nie może ograniczać wymaganej ochrony. Jeśli na stanowisku obowiązują środki ochrony indywidualnej, nie zdejmuj ich samodzielnie z powodu upału. Zgłoś przełożonemu, gdy ubranie nadmiernie zatrzymuje ciepło lub moknie od potu. Można wtedy sprawdzić, czy dostępny jest bezpieczniejszy, lepiej wentylowany wariant. Przy pracy na słońcu wybieraj osłonę głowy zgodną z pozostałym wyposażeniem ochronnym. Suche ubranie na zmianę również poprawia komfort i ogranicza otarcia skóry. Warunki przebierania się i przechowywania odzieży omawiamy w tekście o pomieszczeniach socjalnych dla pracowników.
- Trzymaj napój w czystym naczyniu, z dala od substancji chemicznych
- Nie zostawiaj butelki na długo w pełnym słońcu
- Wybieraj tkaniny, które nie krępują ruchów podczas pracy
- Sprawdź, czy nakrycie głowy pasuje pod wymagany hełm
- Zmieniaj przepocone skarpety, jeśli sprzyjają otarciom stóp
Pomiar i rejestr warunków
Mierz warunki tam, gdzie pracownicy faktycznie wykonują zadania, a nie tylko przy wejściu do budynku. Termometr i higrometr pokażą temperaturę powietrza oraz wilgotność względną. Na zewnątrz uwzględnij też nasłonecznienie i ruch powietrza, bo zmieniają odczuwane obciążenie cieplne. W pobliżu pieców lub nagrzanych powierzchni sam pomiar temperatury powietrza może być niewystarczający. Do dokładniejszej oceny służą pomiary specjalistyczne, obejmujące również promieniowanie cieplne. Porównuj wyniki z różnych miejsc i pór dnia; odczyt z zacienionego biura nie opisze warunków na placu pracy.
Zapisuj datę, godzinę, miejsce oraz wynik każdego pomiaru wraz z jednostką. Dodaj informację, czy stanowisko było nasłonecznione oraz jakiego przyrządu użyto. Dzięki temu łatwiej porównasz odczyty i ustalisz, czy zmiana wynika z pogody, czy z warunków na stanowisku. Pomiary powtarzaj przy zmianie pogody lub sposobu pracy, zamiast polegać na pojedynczym wyniku z rana. Dbaj o sprawność przyrządów i stosuj je zgodnie z instrukcją. W rejestrze oddziel wartości zmierzone od szacunków i prognoz, aby nie pomylić ich podczas oceny warunków.
Rzetelne pomiary będą miały też znaczenie prawne. 11 stycznia 2027 r. wchodzi w życie rozporządzenie z 9 lipca 2026 r., które zmienia ogólne przepisy BHP. Gdy temperatura w pomieszczeniu pracy przekroczy 28°C, pracodawca będzie musiał wdrożyć rozwiązania techniczne lub organizacyjne ograniczające wpływ upału. Przy pracy wymagającej dużego wysiłku fizycznego próg ten wyniesie 25°C, także na otwartej przestrzeni. Powyżej 35°C w pomieszczeniu, a przy ciężkiej pracy fizycznej na zewnątrz powyżej 32°C, wykonywanie pracy nie będzie możliwe. Przyjęte rozwiązania trzeba skonsultować z pracownikami i poinformować o nich zespół. Przepisy przewidują wyjątki dla niektórych rodzajów prac.
Przerwy chłodzące
Przerwy chłodzące organizuj tak, by pracownik mógł opuścić gorące stanowisko, zanim zmęczenie utrudni mu bezpieczną pracę. Ich częstotliwość zależy od intensywności wysiłku i warunków, w jakich wykonuje zadania. Przy dużym obciążeniu cieplnym punktem wyjścia mogą być krótkie przerwy co 30–60 minut. W silniejszym upale powinny odbywać się częściej. To wskazówka organizacyjna, a nie jednolita norma prawna dla wszystkich stanowisk. Pracodawca powinien zapewnić miejsce, w którym rzeczywiście można odpocząć od gorąca, na przykład zacienione lub chłodniejsze pomieszczenie.
Przerwa powinna trwać wystarczająco długo, by pracownik odczuł wyraźną ulgę przed powrotem do zadania. Samo przerwanie pracy bez opuszczenia nagrzanej strefy może nie spełnić tego celu. Regularny odpoczynek ogranicza narastanie obciążenia cieplnego, pomaga zachować koncentrację i zmniejsza ryzyko zasłabnięcia. Nie odkładaj przerwy do chwili, gdy pracownik poczuje się źle. Jeśli po odpoczynku nadal nie może bezpiecznie pracować, nie powinien wracać od razu na gorące stanowisko. Zasady korzystania z przerw powinny być jasne również wtedy, gdy zadania wykonuje kilka osób jednocześnie.
- Uwzględnij czas potrzebny na bezpieczne dojście do miejsca odpoczynku
- Zapewnij miejsca siedzące osobom korzystającym z przerwy jednocześnie
- Nie wyznaczaj miejsca odpoczynku przy pracujących urządzeniach wydzielających ciepło
- Ustal sposób przekazania obowiązków przed opuszczeniem stanowiska
Procedury alarmowe
Gdy pracownik zgłosi dolegliwości związane z upałem, przerwij jego pracę i zawiadom osobę wyznaczoną do udzielania pierwszej pomocy. Przenieś go w chłodniejsze, bezpieczne miejsce i nie zostawiaj samego. Procedura zakładowa powinna jasno wskazywać, kto wzywa pomoc, kto zabezpiecza stanowisko i kto czeka na ratowników. Przy zaburzeniach świadomości, omdleniu lub gwałtownym pogorszeniu stanu natychmiast dzwoń pod numer alarmowy 112. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, sprawdź oddech i postępuj zgodnie z zasadami pierwszej pomocy. Nie podawaj napojów osobie, która nie jest w pełni przytomna.
Kierownik powinien dopilnować wezwania pomocy i przekazać dyspozytorowi dokładną lokalizację oraz informacje o stanie pracownika. Musi też zapewnić ratownikom dostęp do miejsca zdarzenia i odsunąć innych pracowników od zagrożenia, jeśli nadal występuje. Nie wolno nakłaniać poszkodowanego do powrotu na stanowisko tylko dlatego, że poczuł chwilową poprawę. Po zdarzeniu kierownik ustala jego okoliczności zgodnie z zakładową procedurą i przekazuje informacje osobom odpowiedzialnym za BHP. Jeżeli zdarzenie może być wypadkiem przy pracy, należy uruchomić właściwe postępowanie powypadkowe. Zasady takiego postępowania omawiamy szerzej w artykule o tym, czym jest wypadek przy pracy.
Grupy ryzyka
Na przegrzanie szczególnie narażeni są starsi pracownicy oraz osoby z chorobami serca, otyłością, cukrzycą lub chorobami nerek. Większą ostrożność warto zachować także wobec pracownic w ciąży i osób przyjmujących leki wpływające na termoregulację. Ryzyko zależy jednak nie tylko od stanu zdrowia, lecz także od wysiłku wymaganego na danym stanowisku. Pracownik nie musi ujawniać przełożonemu diagnozy, by zgłosić trudności z wykonywaniem pracy w upale. Nie zakładaj też, że osoba wyglądająca na zdrową dobrze znosi wysoką temperaturę.
Pracodawca powinien uwzględnić potrzeby osób bardziej podatnych na przegrzanie przy ocenie ryzyka na stanowisku. Jeśli stan zdrowia budzi wątpliwości, skieruj pracownika do lekarza medycyny pracy zgodnie z obowiązującymi zasadami. To lekarz ocenia zdolność do pracy i może wskazać ograniczenia dotyczące stanowiska. Organizując obowiązki, uwzględnij te wskazania bez żądania informacji o rozpoznaniu choroby. Ustal też sposób poufnego zgłaszania trudności związanych z upałem. Dzięki temu pracownik może poprosić o dostosowanie pracy bez obawy, że jego stan zdrowia stanie się tematem rozmów zespołu. Więcej o roli lekarza i badań okresowych piszemy w tekście o medycynie pracy.
- Przy chorobach serca sprawdź, czy obowiązki wymagają intensywnego wysiłku w upale
- Przy otyłości uwzględnij większe obciążenie organizmu podczas pracy fizycznej
- Przy cukrzycy zachęć do omówienia warunków pracy z lekarzem prowadzącym
- Przy przyjmowaniu leków nie oceniaj ryzyka samodzielnie na podstawie ich nazw
- W przypadku ciąży uwzględnij ograniczenia wynikające z przepisów i orzeczenia lekarskiego
Edukacja i profilaktyka
Szkolenia BHP powinny przygotowywać pracowników do rozpoznawania zagrożeń związanych z upałem w ich codziennych zadaniach. Samo przekazanie ogólnych zasad nie wystarczy, gdy warunki pracy zmieniają się wraz z porą roku. Przed sezonem letnim warto przypomnieć sposoby zapobiegania przegrzaniu i omówić sytuacje typowe dla danego stanowiska. Takie informacje powinny trafić również do osób rozpoczynających pracę w trakcie sezonu. Przełożony może sprawdzić zrozumienie zasad w krótkiej rozmowie, zamiast poprzestać na potwierdzeniu udziału w szkoleniu. Komunikaty muszą być zrozumiałe także dla osób słabiej znających polski.
Profilaktyka działa lepiej, gdy przypomnienia nie kończą się na jednorazowym szkoleniu. Krótkie odprawy i czytelne komunikaty w miejscu pracy pomagają utrwalić zasady. Pracodawca powinien zachęcać do zgłaszania sytuacji, w których ustalone środki ochrony okazują się niewystarczające. Nie warto zakładać, że doświadczeni pracownicy nie potrzebują przypomnień: rutyna sprzyja lekceważeniu zagrożenia. Uwagi zespołu mogą wskazać luki w instruktażu, które warto wyjaśnić podczas kolejnego szkolenia. Informacje dotyczące bezpieczeństwa należy też aktualizować, gdy zmieniają się zadania lub warunki ich wykonywania. Zasady dla stanowisk biurowych, w tym przerwy i oświetlenie, opisujemy w tekście o BHP pracy biurowej.
